କିଛି କହିବାକୁ ଚାହେଁ

ଗୋପୀନାଥ ମହାନ୍ତି

ପରିଚୟ

ଜ୍ଞାନପୀଠ ପୁରସ୍କାର ବିଜେତା ଗୋପୀନାଥ ମହାନ୍ତିଙ୍କ ଉପନ୍ୟାସ 'କିଛି କହିବାକୁ ଚାହେଁ' କେବଳ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଜୀବନଚିତ୍ର ନୁହେଁ, ବରଂ ମଣିଷର ଚେତନା, ଆଦିମ ଭୟ, ସାମାଜିକ ବିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଆଦର୍ଶ ଓ ବାସ୍ତବତା ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥିବା ଅନ୍ତହୀନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଏକ ଗଭୀର ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ।

ପୁସ୍ତକଟିର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ମଣିଷର ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ବସା ବାନ୍ଧିଥିବା ଏକ ଅଜଣା 'ଭୟ'ରୁ । ଏହି ଭୟ କ’ଣ ? ଏହା କେଉଁଠୁ ଆସିଲା? ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ, ଆଜିର ସଭ୍ୟ ମଣିଷ ଭିତରେ ବି ସେହି ଛଅ-ସାତ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ତଳର ଆଦିମ ମଣିଷର ଛାଇ ଲୁଚି ରହିଛି । ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ସେଦିନ ଯେଉଁ ଭୟ ମଣିଷକୁ ସଂଘର୍ଷ କରିବାକୁ ଶିଖାଇଥିଲା, ଆଜି ବି ସେହି ଭୟ ଆଧୁନିକ ମଣିଷକୁ ସ୍ୱାର୍ଥପରତା, ଲୋଭ ଏବଂ ହିଂସା ଆଡ଼କୁ ଟାଣି ନେଉଛି ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଉପନ୍ୟାସ ଗୋଟିଏ ପକ୍ଷରେ ଅଛି ସାମନ୍ତବାଦୀ ବଂଶର ଗୌରବ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଶିକ୍ଷିତ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ପରିବାରର ସଂଘର୍ଷ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି । କାହାଣୀଟି ଗ୍ରାମୀଣ ପରିବେଶରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସହରୀ ଜୀବନର ଯନ୍ତ୍ରଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଲେଖକ ଏହା ସାମାଜିକ ପରିବେଶରେ ଉତ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି ।

ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଆଇନ-କାନୁନ୍ କଥା ଜାଣୁଥିଲା ଓ ମକଦ୍ଦମା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ପ୍ରତିପତ୍ତି ବିସ୍ତାର କରିବାକୁ ଶ୍ରେୟସ୍କର ମଣୁଥିଲା, ସେତେବେଳେ ପୁରୁଣା ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଭାଙ୍ଗୁଥିଲା ଏବଂ ନୂଆ ଆଧୁନିକ ଚାକିରିଜୀବୀ ଶ୍ରେଣୀର ଜନ୍ମ ହେଉଥିଲା । ଦେଶର ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ, ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଏବଂ ତା' ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ଷମତା ରାଜନୀତିର ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଉପନ୍ୟାସରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ସହରର ଗଳିକନ୍ଦି, କାରଖାନା, ବଜାର ଏବଂ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରେଣୀର ମଣିଷଙ୍କ ଜୀବନଶୈଳୀକୁ ନେଇ କାହାଣୀ ଗତିଶୀଳ ହୋଇଛି ।

ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ରମାନେ

'କିଛି କହିବାକୁ ଚାହେଁ' ଉପନ୍ୟାସର ଚରିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କାଳ୍ପନିକ କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମଣିଷର ବିବିଧ ମାନସିକତା, ସାମାଜିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏବଂ ଆଦିମ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତିରୂପ। ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚରିତ୍ର ମୁଖ୍ୟ ନାୟକ ସତ୍ୟେନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ଜୀବନ ଦର୍ଶନକୁ କୌଣସି ନା କୌଣସି ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛନ୍ତି ।

ସତ୍ୟେନ୍ଦ୍ରନାଥ (ସତୁ) :ଉପନ୍ୟାସର କାହାଣୀ ସତୁଙ୍କ ଚାରିପଟେ ଘୂରି ବୁଲୁଛି । ସତୁ କେବଳ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନୁହନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ଚିନ୍ତାନାୟକ, ଯିଏ ନିଜ ଭିତରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ସେହି ଆଦିମ ମଣିଷ ବା 'ପିଥେକାନ୍-ଥ୍ରୋପସ୍' କୁ ଚିହ୍ନିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି । ସତୁଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ଦୁଇଟି ଦିଗ ରହିଛି—ଗୋଟିଏ ପଟେ ସେ ସମାଜରେ ଜଣେ 'ଭଲ ପିଲା' ଓ ସଚ୍ଚୋଟ ଅଫିସର ଭାବେ ପରିଚିତ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟପଟେ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଏକ ଅଜଣା 'ଭୟ' ସବୁବେଳେ ବସା ବାନ୍ଧି ରହିଛି ।

ସତୁଙ୍କ ପିଲାଦିନ ଏକ କଠୋର ଅନୁଶାସନ ଓ ପିଞ୍ଜରା ଭିତରେ କଟିଥିଲା । ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ନୈତିକ ନିୟମ ତାଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ ବନ୍ଦୀ କରି ରଖିଥିବା ପରି ମନେ ହେଉଥିଲା । ତାଙ୍କର ଏହି ମୁକ୍ତିବୋଧ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ବେତ ମାଡ଼ ଖାଇବା ବେଳେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେହି ସଚ୍ଚୋଟତାର ମୁଖା ଧୀରେ ଧୀରେ ଖସି ପଡ଼ିଥିଲା । ସତୁ ଜୀବନର ବାସ୍ତବତା ଓ ଅଭାବ ସାମ୍ନାରେ ହାର୍ ମାନିଥିଲେ ଏବଂ ନିଜର ଆଦର୍ଶକୁ ପଛକୁ ଠେଲି ଦୁର୍ନୀତିର ବାଟ ବାଛିନେଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ସେ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି ଯେ, ସେ ଯେଉଁ ପିଞ୍ଜରାରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିଲେ, ନିଜ ହାତରେ ସେ ଏକ ନୂଆ ପିଞ୍ଜରା ତିଆରି କରି ସାରିଛନ୍ତି ।

ପାଣୁ ଦଳେଇ (ଅଜା): ସତୁଙ୍କ ଅଜା ପାଣୁ ଦଳେଇ ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚରିତ୍ର । ସେ ଥିଲେ ଜଣେ ଧୂର୍ତ୍ତ ମାମଲତକାର, ଯିଏ ମକଦ୍ଦମା ବାଟ ଦେଖାଇ ଲୋକଙ୍କୁ ସର୍ବସ୍ୱାନ୍ତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିଜେ ଧନୀ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ସମାଜରେ ଜଣେ ପ୍ରତିପତ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦାନପୁଣ୍ୟ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲେ ବି ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଏକ ଗୁପ୍ତ ଚରିତ୍ର ଦୋଷ ଥିଲା । ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ରରେ ଥିବା ଏହି ଦ୍ୱୈତ ଭାବ ସତୁଙ୍କ ମାନସିକତା ଉପରେ ଏକ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲା।

ସତୁଙ୍କ ବାପା: ସତୁଙ୍କ ବାପା ପାଣୁ ଦଳେଇଙ୍କଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ସାଧାରଣ ଶିକ୍ଷକ ଭାବେ ଜୀବନ ବାଛିନେଇଥିଲେ । ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନୀତିବାନ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟପରାୟଣ, ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ପାଠକ ଥିଲେ ଓ ପରିବାର ପାଇଁ ଏକ କଠୋର ଆଦର୍ଶର ବେଢ଼ା ତିଆରି କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ରରେ ଏକ ପ୍ରକାର ନମ୍ରତା ଓ ସଚ୍ଚୋଟତା ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆଦର୍ଶବାଦ ତାଙ୍କୁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଅଭାବ ଭିତରେ ରଖିଥିଲା । ସେ ଚାହୁଁଥିଲେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସତୁ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ନୀତିବାନ ମଣିଷ ହେଉ ।

ନଗି: ନଗି ସତୁଙ୍କ କଲେଜ ଜୀବନର ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ ସମାଜର ଏକ ନଗ୍ନ ବାସ୍ତବତାକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ନଗି କୌଣସି ଆଦର୍ଶରେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁନଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ଜୀବନରେ ନ୍ୟାୟ ଅନ୍ୟାୟ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ, କେବଳ 'ମୁଁ-ଭୋକ' ହିଁ ସତ୍ୟ । ସେ ସତୁଙ୍କୁ ଚେତାଇ ଦେଇଥିଲେ ଯେ କଳିଯୁଗର ନୀତିରେ ନ ଚାଲିଲେ ମଣିଷ କେବେ ବି ସଫଳ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ଉପନ୍ୟାସର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ନଗି ଜଣେ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାରକ ହୋଇଥିବା ଘଟଣା ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ରର ଚତୁରତାକୁ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ—ଅର୍ଥାତ୍ ଯେଉଁଠି ସୁବିଧା ସେଠାରେ ସେହି ରୂପ । ଜଣେ କୂଟନୀତିଜ୍ଞ ବନ୍ଧୁ ଭାବରେ ସେ ଏହି ଉପନ୍ୟାସରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି ।

ପ୍ରିୟନାଥ ଦାସ: ପ୍ରିୟବାବୁ ସତୁଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣେ ଆଦର୍ଶ ଥିଲେ । ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଦ୍ୱାନ ଓ ସଚ୍ଚୋଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚାକିରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସବୁବେଳେ ଅବହେଳାର ଶିକାର ହେଉଥିଲେ । ପ୍ରିୟବାବୁ ପ୍ରମାଣିତ କରିଥିଲେ ଯେ, ଏକ ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସଚ୍ଚୋଟ ରହିବା ଏକ ବଡ଼ ସାଧନା, କିନ୍ତୁ ସେହି ସାଧନା ପାଇଁ ସମାଜରେ କୌଣସି ପୁରସ୍କାର ନାହିଁ । ସେ ଗରିବ ହୋଇ ରହିଲେ କିନ୍ତୁ ନିଜର ମେରୁଦଣ୍ଡ ନୁଆଁଇଲେ ନାହିଁ । ତାଙ୍କର ଏହି 'ପରାଜିତ ସଚ୍ଚୋଟତା' ହିଁ ସତୁଙ୍କୁ ଦୁର୍ନୀତି ଆଡ଼କୁ ଠେଲି ଦେବାର ଏକ ବଡ଼ କାରଣ ସାଜିଥିଲା ।

ଇନ୍ଦୁମତୀ: ସତୁଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଇନ୍ଦୁମତୀ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳ ଓ ସଂଯତ ଚରିତ୍ର । ସେ ସତୁଙ୍କୁ ବହୁତ ଭୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ସେବାକୁ ହିଁ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ସତୁଙ୍କର ନୈତିକ ପତନକୁ ସେ ନୀରବରେ ସହ୍ୟ କରି ମଧ୍ୟ ନିଜର ପ୍ରତିବାଦ ଜଣାଇଛନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସତୁ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଲାଞ୍ଚ ଟଙ୍କା ଆଣିଲେ, ଇନ୍ଦୁମତୀ ପାଟିରେ ପ୍ରତିବାଦ କଲେ ନାହିଁ ସତ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଆଖିର ଲୁହ ସତୁଙ୍କୁ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ଅପରାଧୀ କରିଦେଲା । ଇନ୍ଦୁମତୀଙ୍କ ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ ନାରୀର ସେହି ସହନଶୀଳତା ଓ ନୀରବ ବିବେକକୁ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି, ଯାହା ମଣିଷକୁ ଠିକ୍ ଭୁଲର ଦର୍ପଣ ଦେଖାଇଥାଏ । ଇନ୍ଦୁମତୀ ହୋଇଛନ୍ତି ଜଣେ ନୀରବ ସହଧର୍ମିଣୀ କିନ୍ତୁ ବିବେକର ସ୍ଵର ।

ହରିବିଷ୍ଣୁ ମହାପ୍ରଶସ୍ତ (ହରି) :ହରିବିଷ୍ଣୁ ସତୁଙ୍କ ପରି ପିଲାଦିନେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନରେ ମାଡ଼ ଖାଇଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସେହି ମାଡ଼କୁ ସେ ନିଜର କ୍ୟାରିୟର ଗଢ଼ିବାର ଏକ ସିଡ଼ି ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କଲେ । ହରି ଜଣେ ସଫଳ ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ ଏବଂ ସମାଜରେ ବହୁତ ବଡ଼ ନାଁ କଲେ । ସେ ନିଜର ପ୍ରତିମା ଗଢ଼ିବାରେ ମନ ଦେଇଥିଲେ । ସେ ଦେଶପ୍ରେମ ଓ ସେବା ନାଁରେ କେବଳ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥସିଦ୍ଧି କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ଵ କରନ୍ତି ।

ଉପନ୍ୟାସରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚରିତ୍ରକୁ ଲେଖକ ନିପୁଣତାର ସହ ଗଢ଼ିଛନ୍ତି । ଚରିତ୍ରମାନେ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ସୂତ୍ରରେ ବନ୍ଧା—ତାହା ହେଉଛି ମଣିଷର 'ବାସ୍ତବିକତା'। କେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଧୁ ନୁହନ୍ତି କି କେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଷ୍ଟ ନୁହନ୍ତି । ପରିସ୍ଥିତି ଓ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ କେମିତି ଜଣେ ମଣିଷକୁ ଗଢ଼େ ବା ଭାଙ୍ଗେ, ତାହା ଏହି ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଅତି ଚମତ୍କାର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ

ଉପନ୍ୟାସଟି ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ର ସତ୍ୟେନ୍ଦ୍ରନାଥ ବା ସତୁର ଆତ୍ମକଥା । କାହାଣୀଟି କେବଳ ଘଟଣାକ୍ରମ ଉପରେ ଆଧାରିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମଣିଷର ଚେତନା ଓ ତା’ର ଜୀବନ ଦର୍ଶନର ଏକ ଗଭୀର ଯାତ୍ରା। ସତୁ ନିଜକୁ ଜଣେ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ସବୁବେଳେ ଏକ ଅଜଣା ଭୟ ବସା ବାନ୍ଧିଥାଏ ।

ସତୁଙ୍କ ପରିବାରର ଇତିହାସ ବେଶ୍ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ । ତାଙ୍କ ଅଜା ପାଣୁ ଦଳେଇ କୋର୍ଟ-କଚେରୀ ଓ ମକଦ୍ଦମା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରତିପତ୍ତି ବଢ଼ାଇଥିଲେ । ସେ ଲୋକଙ୍କୁ ମକଦ୍ଦମା କରିବା ପାଇଁ ଉସୁକାଉଥିଲେ ଏବଂ ନିଜେ ତା’ର ଫାଇଦା ଉଠାଉଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସତୁଙ୍କ ବାପା ତାଙ୍କର ସେହି ସାମନ୍ତବାଦୀ ବିଳାସକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ସାଧାରଣ ଶିକ୍ଷକ ଭାବେ ନିରାଡ଼ମ୍ବର ଜୀବନ ବାଛିନେଲେ । ସତୁଙ୍କ ପିଲାଦିନ ଏହି ଆଦର୍ଶବାଦ ଏବଂ ଅଭାବ ଅନାଟନ ଭିତରେ କଟିଥିଲା । ସେ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ ଯେ ସେ ଏକ 'ଲୁହା ପିଞ୍ଜରା' ଭିତରେ ବନ୍ଦୀ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି । ସବୁଥିରେ ନିଷେଧ—ସିନେମା ଯିବା ମନା, ମାଛ ଖାଇବା ମନା ଏବଂ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବା ମନା ।

ସତୁଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ଆସେ ଯେତେବେଳେ ସେ ମାତ୍ର ୧୧ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ମଦ ଦୋକାନ ଆଗରେ ପିକେଟିଂ କରି ସେ ପୋଲିସର ନିସ୍ତୁକ ମାଡ଼ ଖାଆନ୍ତି । ସେହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭିତରେ ସେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ 'ମୁକ୍ତିବୋଧ' ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ଲାଗେ ଯେ ସେ ମାଡ଼ ମାରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କଠାରୁ ବହୁତ ଉଚ୍ଚରେ । ଏହି ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ ସମାଜରେ ଜଣେ 'ବୀର' ଓ 'ଭଲ ପିଲା'ର ପରିଚୟ ଦିଏ ।

କଲେଜ ଶିକ୍ଷା ସମୟରେ ସତୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଜୀବନକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖନ୍ତି। ନଗି ନାମକ ଜଣେ ବନ୍ଧୁ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୋହଲାଇ ଦିଏ । ନଗି କହେ ଯେ ଜୀବନର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି 'ମୁଁ-ଭୋକ' ବା ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ପୂରଣ କରିବା । ତା’ ମତରେ ଏହି 'କଳିଯୁଗ'ରେ ସିଧା ବାଟରେ ଚାଲିଲେ ମଣିଷ କେବଳ ହନ୍ତସନ୍ତ ହୁଏ । ସେ ସତୁଙ୍କୁ ରାଜନୀତି ଓ କ୍ଷମତା ପଛରେ ଧାଇଁବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଏ । ଅନ୍ୟପଟେ ହରିବିଷ୍ଣୁ ପରି ବନ୍ଧୁ ମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇ କ୍ଷମତାର ଶିଖରରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି । ସତୁ କିନ୍ତୁ ପାଠପଢ଼ା ପରେ ଏକ ସରକାରୀ ଚାକିରି କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଥମେ ନିଷ୍ଠାର ସହ କାମ କରନ୍ତି ।

କାହାଣୀରେ ସତୁଙ୍କ କର୍ମଜୀବନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ସେ ନିଜ ସହକର୍ମୀ ପ୍ରିୟନାଥ ବାବୁଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯିଏକି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଚ୍ଚୋଟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଜୀବନରେ କେବଳ ଅଭାବ ଓ ଅବହେଳା ପାଉଛନ୍ତି । ପ୍ରିୟବାବୁଙ୍କ ମତରେ ସଚ୍ଚୋଟ ରହିବା ଏକ ସାଧନା, କିନ୍ତୁ ସମାଜ ଏହାକୁ ଦୁର୍ବଳତା ବୋଲି ଭାବେ । ସତୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ, ସେ ଯେତେ ଭଲ କାମ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମାଜ ତାଙ୍କୁ 'ଅଖାଡ଼ୁଆ' ଓ 'ଏକବାଗିଆ' ବୋଲି କହୁଛି । ଏହିଠାରୁ ହିଁ ତାଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ସେ ନିଜର ଆଦର୍ଶକୁ ପଛକୁ ଠେଲି ଦୁର୍ନୀତିର ବାଟ ବାଛନ୍ତି ।

ଥରେ ଗୋଟିଏ ଝଡ଼ ରାତିରେ ସତୁ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଅର୍ଜିତ ଦୁଇଶହ ଟଙ୍କା ଆଣି ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ଇନ୍ଦୁମତୀଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତି । ଇନ୍ଦୁମତୀ କିଛି ନ କହି ନୀରବରେ କାନ୍ଦନ୍ତି । ସତୁ ନିଜକୁ ବୁଝାନ୍ତି ଯେ ଏହା ତାଙ୍କର ପରିବାର ଓ ଆତ୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଦରକାର । ସେ ଅନେକ ଧନ ସମ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତି, ନିଜ ପୁଅକୁ ବିଦେଶ ପଠାନ୍ତି ଏବଂ ଝିଅମାନଙ୍କୁ ବଡ଼ ଘରେ ବାହା ଦିଅନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏହି ସଫଳତା ସହ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ସେହି 'ଆଦିମ ଭୟ' ଆହୁରି ବଢ଼ିଯାଏ। ସେ ସବୁବେଳେ ଧରାପଡ଼ିବାର ଆଶଙ୍କାରେ ରହନ୍ତି ।

ଶେଷରେ ସତୁ ଏକ ଦୁର୍ନୀତି ମକଦ୍ଦମାରେ ଛନ୍ଦି ହୋଇଯାନ୍ତି । ସେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ, ସେ ଯେଉଁ ପିଲାଦିନର ପିଞ୍ଜରାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ନିଜ ହାତରେ ଏକ ଅତି ଭୟଙ୍କର ପିଞ୍ଜରା ତିଆରି କରିସାରିଛନ୍ତି । ଜୀବନର ଶେଷ ଭାଗରେ ସେ ନିଜ ଅତୀତକୁ ଖୋଜନ୍ତି ଏବଂ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ ଜୀବନରେ ସୁଖ, ସ୍ନେହ ଓ ଆଦର୍ଶ ସବୁ କିଛି ନିରର୍ଥକ ହୋଇଯାଇଛି । ସେ ବୁଝିପାରନ୍ତି ଯେ ମଣିଷ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛି, ସେଥିରେ କେବଳ ବିନାଶ ହିଁ ସାର । ଉପନ୍ୟାସଟି ସତୁଙ୍କର ଗଭୀର ଅନୁଶୋଚନା ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ସହ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେବାର ସ୍ୱୀକାରୋକ୍ତି ସହ ଶେଷ ହୁଏ । ଏହା ମଣିଷର ନୈତିକ ପତନ ଏବଂ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ କରୁଣ ଚିତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରେ ।

ଉପସଂହାର

ଉପନ୍ୟାସର ଶେଷଭାଗରେ ସତୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି ଯେ, ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନସାରା ଯାହା ସବୁକୁ 'ସଫଳତା' ବୋଲି ଭାବିଥାଏ, ତାହା ପ୍ରକୃତରେ ଏକ ବଡ଼ ଭ୍ରମ । ସତୁଙ୍କ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଟ୍ରାଜେଡି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ସେହି 'ଆଦିମ ଭୟ'। ସେ ବୁଝିପାରିଛନ୍ତି ଯେ, ସେ ଛଅ-ସାତ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ତଳର ସେହି ଆଦିମ ଗୁମ୍ଫା ମଣିଷଠାରୁ ଆଦୌ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ । ସେହି ଆଦିମ ମଣିଷଟି ପଶୁମାନଙ୍କ କବଳରୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଯେପରି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରହୁଥିଲା, ସତୁ ମଧ୍ୟ ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ନିଜର ସ୍ଥିତି ଓ ନିରାପତ୍ତା ପାଇଁ ସେହିପରି ଏକ ଅଜଣା ଆଶଙ୍କାରେ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି-।

ସତୁଙ୍କ ଆତ୍ମମନ୍ଥନ ପ୍ରଶ୍ନଟିଏ ଛିଡ଼ା କରାଏ—ପ୍ରକୃତ ମୁକ୍ତି କେଉଁଠି ? ସତୁ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ପ୍ରିୟନାଥଙ୍କ କଥା ମନେ ପକାଇଛନ୍ତି, ଯିଏ ଅଭାବରେ ରହି ମଧ୍ୟ ନିଜର ଆଦର୍ଶ ତ୍ୟାଗ କରିନାହାନ୍ତି । ସେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ, ପ୍ରିୟନାଥ ଜୀବନର ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ହାରି ଯାଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ସେହି 'ଆଦିମ ମଣିଷ' ହିଁ ତାଙ୍କୁ ପରିଚାଳିତ କଲା ଏବଂ ଶେଷରେ ତାଙ୍କୁ ବିନାଶ ଆଡ଼କୁ ଠେଲିଦେଲା ।

କାହାଣୀଟି ଏହିପରି ଏକ ମୋଡ଼ରେ ଶେଷ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ସତୁ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ମକଦ୍ଦମାର ସାମ୍ନା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରସ୍ତୁତି ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଉନାହିଁ । ସେ ବାରମ୍ବାର ଗୋଟିଏ କଥା ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି—ତାଙ୍କ ଜୀବନର 'ବାସ୍ତବିକତା'। ସେ ଯେଉଁ ସବୁ ସୁନାମ ଓ ସଚ୍ଚୋଟତାର ମୁଖା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ତାହା ଧୀରେ ଧୀରେ ଖସିପଡୁଛି । ପରିଶେଷରେ, ସତୁଙ୍କ ଏହି ସ୍ୱୀକାରୋକ୍ତି କେବଳ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ପରାଜୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ମାନବ ସମାଜରେ ଥିବା ନୈତିକ ସଂଘର୍ଷର ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିତ୍ର । ଉପନ୍ୟାସଟି ଦର୍ଶାଇ ଦିଏ ଯେ, ଜୀବନର ସାର୍ଥକତା କେବଳ ଧନ ଅର୍ଜନରେ ନାହିଁ, ବରଂ ନିଜ ଭିତରର ସେହି ଆଦିମ ପଶୁତ୍ୱକୁ ଜିତିବାରେ ଅଛି ।